Krug 99: Politički jezik mora biti promijenjen da bi BiH izašla iz postdejtonskog vakuuma

Na današnjoj sesiji Kruga 99 u Sarajevu, povodom 30 godina od potpisivanja Dejtonskog sporazuma, raspravljano je o temi „Odbaciti hegemonijski politički vokabular radi demokratske tranzicije“.

Uvodničar Adil Kulenović, predsjednik Kruga 99, naglasio je da Bosna i Hercegovina već tri decenije živi u prostoru oblikovanom jezikom koji ograničava političku slobodu i održava postojeće odnose moći.

„Tokom trodecenijskog rada i u samom Krugu 99 su se tokom vremena kristalizirali teorijski i politički pojmovi koji su jasnije odražavali cilj kojem težimo – moderna evropska Bosna i Hercegovina. Dejtonski sporazum je neosporno uspostavio mir, ali nije profilirao demokratsku budućnost jedne suverene, internacionalno priznate i inkluzivne države“, kazao je Kulenović.

Istakao je da su i bosanskohercegovačke elite često nesvjesno učvršćivale taj problem prihvatajući kategorije velikosrpskih i velikohrvatskih ideologija. Po njegovim riječima, politički jezik nikada nije neutralan, nego stvara realnost u kojoj društvo živi.

„Mora se odbaciti jezik koji bosansku državu drži u necivilizacijskim projekcijama posebnog slučaja… zarobljenog diskriminatornog političkog sistema bez realne mogućnosti napretka i države i društva“, rekao je.

Krug 99 je izradio nacrt „Analitičke studije hegemonijskog vokabulara, etnopolitičkog sistema i evropskih standarda“, kao i Razlikovni rječnik, a u pripremi je i Glosar političkih pojmova.

Kulenović je naglasio da BiH i dalje djeluje u okviru zastarjelog jezika 20. stoljeća u kojem se nacija posmatra isključivo kao etnička zajednica.

„Ova studija pokazuje kako takvo poimanje nacije… nije samo teorijska razlika, nego temeljni alat političke kontrole“, istakao je, objašnjavajući i zašto je u dokumentu izbjegnuta riječ „međunarodni“, a uveden termin „internacionalni“.

„Pojam internacionalni naglašava odnose između država – subjekata internacionalnog prava, dok pojam međunarodni na Balkanu često biva iskrivljen tako da sugerira odnose između ‘naroda’“, pojasnio je. „To direktno podržava etnonacionalni narativ Srbije i Hrvatske o Bosni i Hercegovini kao ‘zajednici naroda’, a ne kao političkoj zajednici svojih građana.“

On upozorava da se u središtu hegemonijskog narativa susjednih država nalazi etnički definiran pojam nacije koji omogućava elitama da se predstavljaju kao jedini legitimni politički akteri. Takvo tumačenje, prema studiji, održava sistem blokada kroz pojmove poput konstitutivnih naroda, legitimnog predstavljanja i vitalnog nacionalnog interesa.

Posebno je ukazao na razliku između teritorijalnog integriteta i suvereniteta.

„To je razlog zašto i Beograd i Zagreb gotovo uvijek priznaju ‘teritorijalni integritet Bosne i Hercegovine’, ali izbjegavaju izgovoriti izraz suverenitet Bosne i Hercegovine kao jedinstvene države. Prvi termin priznaje geografiju, a drugi politički subjektivitet – a upravo se taj subjektivitet osporava“, naglasio je.

Studija razotkriva i manipulativnu upotrebu termina poput „musliman“, „kršćanin“ i „sarajevska kotlina“, koji se u političkom govoru koriste za mobilizaciju, polarizaciju i delegitimaciju bosanske državnosti. Prema Kulenoviću, Srbija i Hrvatska kroz simboličke i institucionalne mehanizme održavaju paralelne strukture moći u BiH, koje u kombinaciji s lobiranjem u međunarodnim institucijama dodatno slabe politički subjektivitet države.

Cilj novoizrađenog rječnika i glosara je da vrati ključne političke pojmove – suverenitet, federalizam, građanina, javnu politiku, pravnu državu – u njihovo evropsko, demokratsko značenje.

„Naš izbor su zapadne demokratske integracije na vrijednostima društva ravnopravnih i suverenih građana, naš politički i teorijski vokabular mora biti kontekstualiziran sa tim opredjeljenjem“, zaključio je Kulenović.

Glosar političkog jezika BiH (30 pojmova)

Hegemonijsko značenje: U bosanskohercegovačkom političkom diskursu nacija se razumije prvenstveno kao etnička zajednica vezana za porijeklo, kulturnu homogenost i teritorijalnu povezanost. Ova definicija proizlazi iz sovjetsko-jugoslavenskog modela “nacije kao etničkog kolektiva”, što u praksi znači da je nosilac političkog prava kolektiv, a ne pojedinac.
Funkcija u strukturi moći: Ovakvo shvatanje nacije omogućava etničkim elitama monopol nad političkim predstavljanjem i delegitimira građanina kao političkog subjekta. Time se sužava prostor demokratskog odlučivanja i učvršćuje ideja da su pojedinci prije svega “pripadnici naroda”, a tek potom subjekti prava.
Evropsko značenje: U evropskoj političkoj tradiciji nacija je pravno-politička zajednica građana koji dijele ustavni poredak i javni prostor. To je zajednica ravnopravnih pojedinaca, a ne etnički ekskluzivna konstrukcija.
Posljedice pogrešnog značenja: U BiH ovo dovodi do blokade institucija, zamjene građanskog suvereniteta etničkim kolektivitetom, permanentnih političkih kriza i nemogućnosti pronalaženja zajedničkog interesa.
Predložena demokratska upotreba: Koristiti pojam nacije isključivo u smislu zajednice građana Bosne i Hercegovine.

2. KONSTITUTIVNI NAROD

Hegemonijsko značenje: Kolektiv koji posjeduje političku nadmoć nad državom i građanima.
Funkcija moći: Opravdava etnički veto i fragmentaciju države.
Evropsko značenje: Kulturna, a ne politička kategorija.
Posljedice: Smanjivanje građanskog subjektiviteta, diskriminacija.
Demokratska upotreba: Ograničiti pojam isključivo na kulturni identitet.

3. LEGITIMNO PREDSTAVLJANJE

Hegemonijski okvir: Predstavljanje određene etničke grupe kroz pripadnost.
Funkcija: Monopol nad funkcijama i izborima.
Evropsko značenje: Predstavnik je legitiman ako je izabran od građana.
Posljedice: Blokade i etnička getoizacija politike.
Demokratska upotreba: Legitimitet = izbor birača, ne porijeklo.

4. VITALNI NACIONALNI INTERES

Hegemonijska funkcija: Instrument zaustavljanja političkih odluka.
Posljedice: Paraliza institucija i pravne nesigurnosti.
Demokratsko značenje: Zaštita protiv stvarne diskriminacije.
Upotreba: Pravno suziti i depolitizirati.

5. SUVERENITET

Hegemonijski okvir: Etnička svojina nad teritorijom.
Evropsko značenje: Pripada državi i ostvaruje se kroz građane.
Posljedice: Podrivanje državne kohezije.
Upotreba: Suverenitet = volja građana BiH.

6. DRŽAVA

Hegemonijski okvir: Zbir etničkih teritorija.
Evropski okvir: Jedinstven pravni poredak.
Posljedice: Fragmentacija, neefikasno upravljanje.
Upotreba: Država = garant javnog interesa.

7. FEDERALIZAM

Hegemonijska interpretacija: Etnoteritorijalni koncept.
Evropski model: Funkcionalna podjela nadležnosti.
Posljedice: Pogrešna tumačenja, povećana fragmentacija.
Upotreba: Federalizam kao upravna racionalnost.

8. ENTITET

Hegemonijsko značenje: Supstitut državnosti.
Evropsko značenje: Administrativna jedinica države.
Posljedice: Osporavanje državnog kontinuiteta.
Upotreba: Entitet = dio države, ne politički subjekt.

9. POLITIČKA MOĆ

Hegemonijska funkcija: Kontrola etničkog prostora.
Evropsko značenje: Odgovornost i mandat.
Posljedice: Sistem ucjena i blokada.
Upotreba: Moć = odgovornost prema građanima.

10. POLITIČKA REALNOST

Hegemonijsko značenje: Narativ o nemogućnosti promjene.
Funkcija: Naturaliziranje blokada.
Evropsko značenje: Realnost = ustavni i demokratski okvir.
Upotreba: Realnost definiraju institucije, ne strahovi.

11. GRAĐANIN

Hegemonijski okvir: Sekundarna politička figura.
Evropski okvir: Nosilac suvereniteta.
Posljedice: Degradacija individualnih prava.
Upotreba: Građanin = temelj političke zajednice.

12. POLITIČKI SUBJEKT

Hegemonijski okvir: Kolektiv, ne pojedinac.
Evropski okvir: Pojedinac + institucije.
Posljedice: Smanjena politička odgovornost.
Upotreba: Subjekt = građanin u institucijama.

13. INSTITUCIJE

Hegemonijska praksa: Arena etničkih pregovora.
Evropski okvir: Neutralni, depolitizirani nosioci vlasti.
Posljedice: Slabe institucije i politizacija uprave.
Upotreba: Profesionalizacija i odgovornost.

14. JAVNA POLITIKA
Hegemonijski okvir: Etnička zaštita, ne analiza.
Evropski okvir: Politika zasnovana na podacima i mjerenju učinka.
Posljedice: Odsustvo strategija i reformi.
Upotreba: Javna politika = stručni proces.

15. USTAVNA ODGOVORNOST
Hegemonijski okvir: Zamjenjiva političkim zahtjevima.
Evropski okvir: Odgovornost nosi funkcija, ne identitet.
Posljedice: Izbjegavanje političke odgovornosti.
Upotreba: Individualna i institucionalna odgovornost.

16. DEMOKRATSKA DELIBERACIJA
Hegemonijsko značenje: Formalnost, retorička procedura.
Evropsko značenje: Otvoreno i racionalno javno rasuđivanje.
Posljedice: Odsustvo sadržajne debate.
Upotreba: Deliberacija kao temelj demokratije.

17. BALANS MOĆI
Hegemonijski okvir: Etnička raspodjela kontrole.
Evropski okvir: Institucionalna ravnoteža.
Posljedice: Reprodukcija blokada.
Upotreba: Ravnoteža = funkcionalna podjela vlasti.

18. TERITORIJALNI IDENTITET
Hegemonijski okvir: Identitet = teritorij.
Evropski okvir: Identitet = kulturna kategorija.
Posljedice: Etnoteritorijalne pretenzije.
Upotreba: Teritorij = administrativni, ne etnički prostor.

19. MANJINSKA PRAVA
Hegemonijski okvir: Etno-politički privilegij.
Evropski okvir: Zaštita ranjivih grupa.
Posljedice: Pogrešna kategorizacija.
Upotreba: Prava = individualna + kulturna.

20. USTAVNI PLURALIZAM
Hegemonijski okvir: Proizvoljno tumačenje ustava.
Evropski okvir: Pluralizam u okviru jednog ustavnog poretka.
Posljedice: Pravna nestabilnost.
Upotreba: Jedinstven okvir + različite politike.

21. POLITIČKA KRIZA
Hegemonijski okvir: Stalno stanje, normalizirano kao “realnost”.
Funkcija: Opravdavanje nečinjenja i blokada.
Demokratski okvir: Kriza = izuzetak, rješava se institucionalno.

22. BLOKADA INSTITUCIJA
Hegemonijsko značenje: Legitimni politički alat.
Funkcija: Održavanje monopolne moći.
Demokratsko značenje: Nezakonita opstrukcija javnih funkcija.

23. PRAVNA DRŽAVA
Hegemonijski okvir: Deklarativni princip, bez primjene.
Evropski okvir: Jednakost pred zakonom + nezavisne institucije.

24. POLITIČKA ODGOVORNOST
Hegemonijski okvir: Kolektivna, difuzna, bez sankcija.
Evropski okvir: Individualna i funkcionalna odgovornost.

25. IDENTITET
Hegemonijski okvir: Politička kategorija.
Evropski okvir: Kulturna, lična i društvena kategorija.
Upotreba: Identitet ≠ politička struktura moći.

26. USTAVNA JEDNAKOST
Hegemonijski okvir: Izuzetak, a ne pravilo.
Evropski okvir: Temelj ustavnog poretka

27. POLITIČKI NARATIV
Hegemonijski okvir: Sredstvo kontrole i mobilizacije.
Demokratski okvir: Racionalni javni govor.

28. DEJTONSKA ARHITEKTURA
Hegemonijski okvir: Konačna struktura moći.
Evropski okvir: Mirovni okvir, ne konačni model.
Upotreba: Preći iz mirovne u demokratsku fazu.

29. TRANZICIONA DEMOKRATIJA
Hegemonijski okvir: Stanje bez progresije.
Evropski okvir: Vremenski ograničena faza reformi.

30. JAVNI INTERES
Hegemonijski okvir: Etnička interpretacija interesa.
Evropski okvir: Interes svih građana, mjerljiv i provjerljiv.

Dodatni prijedlozi:
KRŠĆANIN – termin koji se povezuje sa “progonjenim” Hrvatima ili Srbima u BiH. Nepomirljiv je prema Bošnjacima i islamu.
SARAJEVO ILI SARAJEVSKA KOTLINA – termin koji označava unitarnu državu BiH, odnosno kojim se osporava pravo na unitarnu državu.
MUSLIMAN – termin koji se koristi kao batina ili prijetnja kojom se traže koncesije ili ustupci od demografski većinskog naroda.