Zabranjene donacije i sumnjivi izvještaji: 7 stranaka pod istragom zbog finansiranja iz firmi koje posluju s državom

TI BiH upozorava na ogromne razlike između prijavljenih i stvarnih troškova kampanja, sumnjive pozajmice i neprijavljene donacije.

Transparency International Bosne i Hercegovine (TI BiH) prijavio je Centralnoj izbornoj komisiji sedam političkih partija zbog primanja zabranjenih novčanih priloga od firmi koje imaju poslovne veze s državnim institucijama. Među prijavljenima su HDZ BiH, SDP BiH, SDA, Republička stranka Srpske, Naprijed BiH, Demokratska fronta i Socijaldemokrate.

Ukupno je evidentirano 15 zabranjenih donacija. TI BiH ističe da veliki broj političkih subjekata, poput SNSD-a, nije prijavio nijednu donaciju privatnih firmi, što otvara sumnju da se prikrivaju pravi izvori finansiranja.

HDZ BiH je prednjačio po broju zabranjenih donacija. Jedna od njih došla je od firme “AGIP d.o.o. Brčko”, koja je s vlastima Brčko distrikta zaključila ugovore u vrijednosti većoj od 700.000 KM. Donacija HDZ-u iznosila je 1.500 KM, a TI BiH naglašava da je veći problem sama činjenica da su firme koje dobijaju poslove od države povezane sa strankama koje kreiraju ključne političke odluke.

Dodatno, firma Matisa d.o.o., donator HDZ-a, imala je tokom prošle godine tri ugovora sa izvršnom vlašću u ukupnoj vrijednosti većoj od 60.000 KM. Još jedan donator, Posing, dobijao je tendere od Posavskog kantona i Općine Odžak.

Kod SDP-a BiH, donacija firme Euromeat d.o.o. u iznosu od 3.000 KM je sporna jer je firma angažovana na nabavci hrane za Ministarstvo odbrane BiH, kojim upravlja SDP-ov ministar Zukan Helez, a ugovor vrijedi do 2027. godine s ukupnom sumom od 228.000 KM. Također, Europrost d.o.o., koja ima ugovor sa Općinom Posušje vrijedan preko 90.000 KM, takođe se pojavljuje među donatorima SDP-a.

Zanimljiv slučaj je firma “Kop i ko”, koja je finansirala i SDP i SDA, a u 2023. godini sklopila je ugovore sa više općina gdje te stranke učestvuju u vlasti. Ukupna vrijednost tih ugovora premašuje milion KM. SDA je primila i zabranjene donacije firmi poput “Inter-com Živinice”, koja takođe posluje s državom.

Republička stranka Srpske primila je 45.000 KM od firme “Tehnički remont Bratunac”, koja redovno potpisuje ugovore sa MUP-om RS za održavanje vozila u vrijednosti većoj od 49.000 KM bez PDV-a. U isto vrijeme, Republika Srpska ima udio u vlasništvu te firme, čiji je direktor i predsjednik stranke Slavenko Ristić, zastupnik u Narodnoj skupštini RS.

Socijaldemokrate BiH su dobile tri manje donacije od firmi “AKVA INVEST”, “EM-Electronics” i “HOLEX”, koje su imale tendere vrijednije od dozvoljenih 10.000 KM u 2024. Demokratska fronta je, pak, primila zabranjenu donaciju od “Den Alm Company” iz Tuzle.

I firma “Almy d.o.o.” iz Zenice donirala je stranku Naprijed BiH, iako je tokom prošle godine sklopila desetine ugovora o javnim nabavkama, što je po zakonu zabranjeno.

Ukupan iznos prijavljenih donacija od strane privatnih firmi u cijeloj zemlji iznosi 433.756 KM, što čini tek 1,48% ukupnih prijavljenih prihoda političkih stranaka. SDA je prijavila četvrtinu tog iznosa, dok 113 od ukupno 138 stranaka koje su podnijele izvještaj CIK-u nije prijavilo nijednu marku iz tog izvora.

TI BiH upozorava da se otvaraju ozbiljna pitanja o transparentnosti, jer je SNSD, prema dostupnim podacima, potrošio najmanje milion KM više na kampanju nego što je prikazano u finansijskim izvještajima.

Ranijih godina SNSD je prijavljivao neke oblike donacija koje nije morao platiti – poput koncerta Cece Ražnatović – ali je ove godine i to izostalo. U izvještaju za 2024. godinu nema ni jednog prihoda od firmi ni kod njegovih koalicionih partnera: Ujedinjene Srpske, Socijalističke partije, DNS-a, SPS-a i NP-a.

Velike stranke poput PDP-a i SDP-a takođe nisu prijavljivale značajne nenovčane donacije. TI BiH je kod njih zabilježio velike razlike između stvarnih i prijavljenih troškova kampanja.

Stranke su navele 367.000 KM nenovčanih donacija, a najviše je prijavila Naša stranka – 39.000 KM, većinom za internet oglašavanje koje su kandidati platili iz vlastitih sredstava. SDA je prijavila sličan model s 37.000 KM.

Bosanskohercegovačka inicijativa Fuada Kasumovića prikazala je jedino budžetska sredstva u visini od 165.000 KM i jednu donaciju fizičkog lica od 500 KM. Ipak, prijavili su administrativne troškove u iznosu od 200.000 KM, dok su za kampanju naveli svega 4.200 KM, iako TI BiH procjenjuje da je ona koštala najmanje 220.000 KM – uključujući bilborde, medije, društvene mreže i skupove.

Kako ova partija ne prikazuje nikakve dugove, ostaje nejasno ko je finansirao dokumentovane troškove kampanje.

Mnoge stranke iskazuju troškove kroz dugove koje ne plaćaju odmah, a ti dugovi su u 2024. iznosili 6,9 miliona KM – smanjeni u odnosu na 11 miliona KM iz 2018.

Najveći dug ima SDP BiH – preko milion KM, a većina se odnosi na obaveze prema trgovačkom lancu Eso-Promet iz Stoca, čije usluge nisu jasno definisane. TI BiH i revizori CIK-a ranije su ukazivali na sporne obaveze ove partije.

SNSD je smanjio dugovanja na 73.000 KM, dok Socijalistička partija duguje 80.000 KM firmi “6. novembar”, povezanoj s bivšim poslanikom Jakovom Galićem.

DNS ima dug od preko 250.000 KM, uključujući pozajmicu od 100.000 KM od Milenka Cvetkovića. Ova stranka ima i smanjene obaveze prema “Porsche Finance Group” koje sada iznose 57.000 KM.

Pozajmice su prijavili i HDZ 1990 (56.000 KM) i Naša stranka (60.600 KM), a najveći pojedinačni zajam – 20.000 KM – dao je lider Naše stranke Edin Forto.

Stranke su ukupno prijavile 29 miliona KM prihoda, od čega je čak 20 miliona došlo iz budžeta. TI BiH stalno upozorava na nesklad između prikazanih i stvarnih iznosa, a samo tokom posljednjih izbora, stranke su, prema njihovim nalazima, sakrile troškove kampanja u vrijednosti od 2,6 miliona KM.